Ο μεταϋπερρεαλισμός και οι τύχες της μεταπολεμικής πρωτοπορίας Σκοπός της ομιλίας μου δεν είναι να ανοίξω πρώτος τη συνάντηση, μετέχοντας και εγώ σε μια συγκεκριμένη ανακοίνωση. Ο λόγος και η πρωτοβουλία των συγκεκριμένων εισηγήσεων ανήκει στους συνέδρους, που τη θέση καθενός και τη δική σας γόνιμη, πιστεύω, τοποθέτηση σε αυτές θα παρακολουθήσουμε. Ο στόχος μου είναι ταπεινά διαμεσολαβητικός: να ευκολύνω εξαρχής την πρόσληψη των θέσεων χωρίς να τις δεσμεύω φυσικά, προδιαγράφοντας για χάρη των ακροατών τα όρια και την ταυτότητα του θέματος.

Το θέμα είναι βασικά ο υπερρεαλισμός. Και ειδικότερα ο μεταπολεμικός και μάλιστα ο δικός μας, ως αφόρμηση και στόχος των ανακοινώσεων. Αλλά και με τους προσδιορισμούς αυτούς, καθόλου δε σημαίνει πως το θέμα μας θα πρέπει χρονικά και τοπικά να περιοριστεί. Η έννοια «μεταπολεμικός», σημαίνει ως χαρακτηρισμός μία σχέση με το «πριν» και το «μετά». Σημαίνει από τη μια πλευρά (της σχέσης με το «πριν»)εξάρτηση και ανεξαρτησία, μερική ή ολική, από την άμεση παράδοση του φαινομένου –του μεσοπολεμικού δικού μας υπερρεαλισμού– αλλά και από την παράδοση της ευρωπαϊκής καταβολής και της παράλληλης εκεί συνέχειάς του. Και από τη άλλη πλευρά (δηλαδή της σχέσης του με το «μετά»), σημαίνει τη απόσταση ή την αρχική επίδραση που άσκησε ή δέχτηκε από τα επόμενα κινήματα της ποίησης (π.χ. από το κίνημα των μπητ, έως την αναδίπλωση του πρόσφατου μεταμοντερνισμού), και έμμεσα από τα ρεύματα των σύγχρονων θεωριών μετά από τη δεκαετία του ’60 (π.χ. του στρουκτουραλισμού ή δομισμού και του αποδομισμού ενισχυμένου από την ψυχανάλυση).

Σημασία ουσιαστικότερη προπάντων έχει η σχέση η στενότερη του όρου με την ίδια την μεταπολεμικότητα: η μεταπολεμικότητα ως «πράγμα» (δηλαδή ως βιωμένη εμπειρία), αλλά και ως «πλάσμα» (δηλαδή ως ιδεολόγημα της δρώσας ιστορίας). Είναι μία σχέση σημασιοδοτημένη ιστορικά από περιβάλλον και απορροφημένη τώρα, κατά αντιδιαστολή προς ό,τι προηγήθηκε, ως αίσθηση και ως συνείδηση της ετερότητας του χρόνου που ακολούθησε. Μία σχέση, που έτσι πάντως αν δεν αναιρεί και δεν νοθεύει, εσωτερικά μεταμορφώνει την πρωταρχική φύση και θέση ενός κινήματος, που επιζητούσε στην ηρωική του πρώτη φάση, σύμφωνα και με την διακήρυξη των πρώτων –Γάλλων– διδαξάντων, να υπερβεί την ίδια την λογοτεχνία και κατέληξε μεταπολεμικά να γίνει μία ακόμη, που αρδεύει και τις άλλες, λογοτεχνική και αυτή διάλεκτος. Μία γλώσσα η οποία μολονότι απαρνήθηκε αρχικά τη λογική και αυτήν καθεαυτήν την ποίηση, εντούτοις ικριώνεται και αυτή τώρα στα πράγματα, δίχως εννοείται και να αρνείται το ουσιώδες που τη διακρίνει από τα άλλα ρεύματα και «ρήματα» της ποίησης, δηλαδή την αυτοαναφορικότητά της. Στα άλλα ρεύματα προέχει μια σκοπιμότητα άλλου γένους: για την ποίηση την υπαρξιακή το πρόβλημα της ύπαρξης και για την κοινωνική ή την πολιτική το πρόβλημα της κοινωνίας ή της πολιτείας. Για την υπερρεαλιστική απεναντίας, που αδιαφορούσε εξαρχής για αυτά τα σημαινόμενα, τελικός σκοπός της εξακολουθεί να είναι το σημαίνον: η μορφή της.