Χωρητικότητα και χρονικότητα Η μελέτη της ποιητικής του έργου του Σεφέρη παραμένει ως προέκταση των μέχρι τώρα πλευρικών εργασιών ένα από τα εκκρεμή ζητήματα της κριτικής. Εννοώ μια αυτοτελή σπουδή, μακάρι και διατριβή, η οποία προχωρώντας πέρα από την έκτακτη επισήμανση που έγινε απ΄ τον Ν. Βαγενά της αισθητικής χειραγωγίας του Σεφέρη από το Βαλερύ και τον Γκουρμόν ως τον Ρίτσαρτς και τον Έλιοτ, θα αναζητούσε συστηματικά, ανεξάρτητα από τις Δοκιμές (ή μάλλον με βοηθήματα απλώς τις Δοκιμές), τις αισθητικές αρχές και τεχνικές, όπως εφαρμόζονται και συμπεραίνονται από αυτήν καθεαυτήν την ποίησή του.

Η ανάλυση που ακολουθεί ας θεωρηθεί ως μια συμβολή απλώς προς την κατεύθυνση αυτήν. Συμβολή που μελετά δύο στάδια εισαγωγικά του ζητούμενου. Αυτά είναι ο διάλογος του χώρου και του χρόνου που απαντά στα θέματα του και συμπληρωματικά επίσης ο διάλογος του υποκειμένου και δραματικού πεδίου στην αφήγησή του.

Χώρος – χρόνος: η σταθερά του χώρου και η χωρητικότητα

Μια εκδοχή πρωταρχική της ποιητικής στα έργα του Σεφέρη είναι η χρονική διαστολή του χώρου. Και σε αυτήν εντάσσονται άλλες εκφορές ως δευτερεύουσες. Αλλά τι σημαίνει, επί του προκειμένου, χρονική διαστολή του χώρου; Απ΄ τους δύο όρους κάθε θέματος, κατά κανόνα στον Σεφέρη, η έννοια του χώρου είναι σταθερή και περιορισμένη, ενώ απάνω της απλώνεται η έννοια του χρόνου θεωρητικά ρευστή και απεριόριστη. Εννοώ ο χώρος στον οποίον εστιάζεται η οπτική του αφηγητή και ο χρόνος δράσης των προσώπων ή των προσωπείων του κειμένου. Δύο σταθερές σε αντιπαράθεση. Και ακριβώς στους δύο πόλους τους επάνω ισορροπεί το θέμα του ποιήματος. Και στην αντικίνησή τους ευστοχεί ή ταλαντεύεται η αφήγηση ως τέχνασμα.

Μια σύντομη ανάλυση του φαινομένου με τη σχετική του τεκμηρίωση επιβάλλεται. Πρώτα ας τονιστεί πως κάθε όρος εκδηλώνεται εδώ με δύο εκδοχές: με την ορατή του εκδοχή στην επιφάνεια, τη γνωστή ως ιδιότητα του όρου, και την αφανέστερη στο βάθος, η οποία γίνεται αντιληπτή ως λειτουργία του. Στην περίπτωση του χώρου, λ.χ., η εξωτερική του ιδιότητα είναι η τοπική διάσταση και η εσωτερική του λειτουργία η χωρητικότητα. Έτσι, ο χώρος για τον αφηγητή αποτελεί για τον Σεφέρη, αφενός ως τοπική διάσταση τη βάση της θεματικότητας και αφετέρου ως χωρητικότητα αρχή ποιητικότητας. Και εξηγούμαι: κάθε αφήγηση που εστιάζεται σε μια συγκεκριμένη χωρική διάσταση. Και αυτή η διάσταση δεν είναι, όπως στους ρομαντικούς και στην πρωτοπορία, πολυκεντρική (ή μετατοπιζόμενη), αλλά είναι αυστηρά καθορισμένη (και αμετάθετη). Σε όλες του τις συλλογές, με αρχή τη Στέρνα και από τη Γυμνοπαιδία ως τα δύο Ημερολόγια καταστρώματος και ενδιάμεσα στην Κίχλη, και ακόμη ως τα υπερόρια ποιήματά του (ύστερα απ’ το «Κύπρον, ου μ’ εθέσπισεν...»), «Οι γάτες του Αι-Νικόλα» και « Επί ασπαλάθων...», η αυστηρά χωρική διάσταση είναι η μόνιμη σκοπιά και ο απαρέγκλιτος ορίζοντας της δράσης. Μάλιστα και η χρονική στιγμή της τοπικής, θα λέγαμε, οπτικής γωνίας, η στιγμή ενεργοποίησης του στόχαστρου από τον αφηγητή, παρουσιάζεται και εκείνη χωροποιημένη.

Από την πρώτη αναφορά, π.χ.:

Τον άγγελο
τον περιμέναμε προσηλωμένοι τρία χρόνια
κοιτάζοντας πολύ κοντά
τα πεύκα το γιαλό και τ’ άστρα

ως την τελευταία, κατά την οριοθέτηση που προηγήθηκε:

«Φαίνεται ο κάβο Γάτα …» μου είπε ο καπετάνιος
δείχνοντας ένα χαμηλό γιαλό μέσα στο πούσι
τ’ άδειο ακρογιάλι ανήμερα Χριστούγεννα

Και παρόμοια ενδιάμεσα ισχύει, κάποτε πικρά ανεστραμμένος –ένας τρόπος ειρωνείας του Σεφέρη– ο τουριστικός εκείνος χωροδείκτης (δίπλα στην Ιερουσαλήμ την «ακυβέρνητη» στα χρόνια του πολέμου), ενός μύθου και ενός κόσμου που διασπαθίστηκε:

THIS IS THE PLACE GENTLEMEN

(Σαν να δακτυλοδεικτεί: Εδώ είναι ο Κρανίου τόπος του καιρού μας, Κύριοι…)

Γεγονός που φανερώνει –και εδώ η εκφορά αρχίζει να αποκτά ενδιαφέρον– πως η έννοια του χώρου στο Σεφέρη λειτουργεί, καθώς τονίστηκε προηγουμένως, και ως αρχή ποιητικότητας. Τα «καταστρώματα καταλυμένων καραβιών», τα «βυθιζόμενα και αναδυόμενα νησιά», «το μαλαματένιο σκέπασμα της ύπαρξής μας» (η αρχαία προσωπίδα), «ο κόσμος που έγινε ένα απέραντο ξενοδοχείο», οι «Πλάστρες» και «τ’ αηδόνι ποιητάρης» και επιγραμματικότερα ό,τι υποδηλώνει η πολυτονισμένη φράση του:

Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει

δεν είναι τοπικά σημεία αλλά, θα έλεγα, σηματοδείκτες. Δεν είναι σαν κατάλοιπα από τη μαθητεία του αρχικού συμβολισμού του ποιητή, είναι κυριολεξίες και μαζί (υπό)νοούμενα του μεταφορικού εκείνου επιπέδου που ο ποιητής το υπαινίσσεται και αμέσως έπειτα το θεματοποιεί μέσα από τη χωρητικότητα αυτού του όρου. Είναι έννοιες-σημαίνοντα και μάλιστα σημαίνοντα ως παράγωγα σημαινομένων, και αντιστρόφως. Όλες τους επιρρεπείς προς τη συνδήλωση: από τις αρχαιολογικές «μεγάλες πέτρες» στις Μυκήνες έως τους πολιτικοποιημένους «ασπαλάθους», δίπλα στις αρχαίες «μουσικές» κατά το ποίημα, κολώνες του Σουνίου. Έτσι, ο χώρος στον Σεφέρη χρησιμεύει εξαρχής ως μεταλλάκτης της «θεματικής» του σε «ποιητική».